Ачкозь Хан (part 1)

Заман-заман экенде, заманлар яман экенде, къаплы-къуплу бакъалар къанатлангъан учмагъа, денъиздеки балыкълар кира туткъан кочьмеге. Шу заманда ханлар бири-биринен талашкъан, халкъкъа аманлыкъ бермегенлер… Къыпчакъ улькесининъ шу дер вакътында Эски Къырым Аслан деген хан олгъан. О хандан да акъыллы хан олмагъан. О, бутюн акълыны байлыкъ арттырмагъа сарф эткен. Ниетине иришип, байлыгъынен намлы, къудретинен шанлы олгъан. Дюньяда бир минмиз шей юзюм къурусы олса, онынъ да тюбюнде чёп бар, дейлер. Аслан ханнынъ да баш мини – ачкозьлюги экен.

Бизим къартлар та о заманда: «Къанаат къарын ачырмаз» деп айткъанлар амма, Асланхан зенгинлигине къанаат этмеген. Онынъ мермер таштан ясалгъан пек зийнетли кокке аралаш кок Сарайы бар экен. Ареминде юзь апайынен эки юз де джариеси бар экен. О пери къызларгъа кезмек ичюн гуль багъчалар, чет мемлекетлерден кельген базиргянлар ичюн керван сарайлары, къавеханелер, мусафирханелер ве медресе эм де ильмий оджакълары бар экен.

Айны заманда онынъ къулан чёль отлакъларында адсыз-эсапсыз джылкъысы ве чокътан-чокъ къой сюрюлери джайылып юре экенлер. Ильде тынчлыкъ, дженк олмагъаны чокътан. Байлыгъы кунь-кунде арта, амма озю гъам ичинде юре. Гедженинъ дер маалинде тёшегинден турып: – Эр шейим бар! Байлыгъым да, къудретим де. Тек алтыным аз! – деп ойлана-ойлана хан акълыны учургъандай ола, азаплана. «Суньий алтын ясамакъ олмаймы экен?» деп мийини ёра ве сабагъадже юкъламай.

Куньлернинъ биринде о, бей-беклерни чагъырып, бутюн ханлыкъта энъ ферасетлизеккий улемаларны алып кельмелерини эмир эте. Бу эмирнинъ аслына етмеген бей-беклер озьлерининъ къоллары астында олгъан зиялыларны чагъырып кетирелер. Хан узурына топланып: «Къылыч сенден, баш бизден!» деп седжде эткен алимлерге: – Ойле бир усул тапынъыз ки, шу усулнен ташны алтынгъа чевирмек мумкюн олсун! – деп юрегини кемирген азабыны беян эте.

Топлангъан зиялылар: «Хан акълыны джойгъан, гъалиба!» деп абдырайлар. Энъ къарт улемалардан бири: – Эгер де таштан алтын ясамакъ мумкюн олса, халкъ оны чокътан ясар эди, – деп ханнынъ узурына йыкъыла. «Алтын бойле къолайлыкънен ясалса, онынъ фияты да ярым пулгъа чевирилир эди», – деп эписи ичинден кулелер. Лякин хангъа шай дейлер:

– Ханнынъ истеги къулларына къанундыр! Сизинъ айткъан усулны тапмакъ ичюн бизге муддет беринъиз, – деп ялваралар. Чюнки хангъа сёз къайтаргъан улеманынъ шу ерде башыны кесип ташлайлар.

Бир къач вакъыт кечкен сонъ Аслан хан оларны кене узурына чагъыра.

– Къана, не ишлединъиз? – деп сорай о улемалардан.

– Эгер мумкюн олса, хан азретлери, даа бекленъиз, – деп олар муддетни узатмагъа рухсет сорайлар. Вакъыт кечсе, бельки ханнынъ акълы башына келир, деп умют этелер. Амма Аслан ханнынъ джаны патлай, беклемеге чыдамай. Эки афтадан оларны кене чагъыра. Улемалар кене муддетни узатмакъ ниетинен агъызларыны ачкъанда, хан оларны къувып йибере. Акъыллы экен хан, асмай-кесмей. О келеджекни ойлана ве шойле фикирге келе: Бу «папагъан»лардан оладжакъ шей ёкъ, халкъ арасында ферасетли кишилер чокътыр, халкъ арасына чыгъып озюм къыдырайым деген къарарнен о, адий урба кийген алда Эски Къырым базарына келип, халкъ ичине аралашып кете.

– Халкъ арасында юрьмек хан азретлерине келишмеген шей, ким биле не олмакъ мумкюн. Бельки къулагъынъызгъа ярашмагъан шейлер эшитирсиз, – деп оны ниетинден вазгечтирмек истеселер де о:

– Эписи бир барырым! Манъа алтын керек! – деп экинджи куню урбасыны кийип, кене халкъ арасына аралашып кете. Лякин онъа айтылгъанлар догъру чыгъа. Анда о озю акъкъында чокъ джан агъыртыджы сёзлер эшите. Шай олса да, хан базар къавелеринде, керван-сарайда эшиткенлерине даяна, сыр бермей. Озюнинъ сонъки ойлары акъкъында да эшите:

– Аслан хан акълыны учургъан! Шундай акъыллы киши эди, языкълар олсун, таштан алтын ясатмагъа истей, – дейлер. Биревлер исе: – тылсымджы Кямильни чагъырсын, о бельким бир чаре тапар, – деп де къошалар.

«А, манъа да кереги бу эди!» деп, Аслан хан тылсымджы Кямильни тапып кетиринъиз, деп озь адамларына эмир бере. Чокъкъа бармай, тылсымджы Кямиль ханнынъ узурына келип, теменна бере де:

– Къылыч сизден, баш бизден! – деп тиз устюне чёке.

– Тур, Кямиль! – деп хан оны турсата да, сонъ онъа озь мерамыны анълата. Буны эшиткен Кямиль хайли вакъыт ойгъа далып индемей тура.

– Не ичюн индемейсинъ? – деп сорай хан сабыры етмейип.

– Истесенъиз башымны шимди кесинъиз, истесенъиз – сонъ! – дей тылсымджы. — Чюнки ташны алтын этмеге тылсымнынъ да кучю етмез. Лякин бир чаре тапып алтын булмакъ мумкюн. Эгер де меним айткъанымдан чыкъмай, эр бир шартымны эда этсенъиз, сонъ бельким, бир шей чыгъар. Корюльмеген, сайылмагъан алтын хазинесининъ саиби олурсынъыз. Ондан башкъа сонъу фелякет олмасы мумкюн.

– Айткъан шартларынъны этерим. Эгер этмесем, дюньядан учь талыкъ олайым! – деп хан емин эте ве: «Учь талакъ олайым!» деп учь кере текрарлай.

Возможно вам понравится...

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *